Sự kiện bất khả kháng trong hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế

Sự kiện bất khả kháng đang là một chủ đề nóng hiện nay khi thực tế tình trạng dịch bệnh Covid 19 khiến cho nhiều hợp đồng không thể thực hiện được. Nhiều bên trong hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế đã viện dẫn sự kiện này như một sự kiện bất khả kháng để được miễn trừ trách nhiệm pháp lý do không thực hiện nghĩa vụ theo hợp đồng. Vậy sự kiện bất khả kháng là gì?

Sự kiện bất khả kháng là gì?

Sự kiện bất khả kháng là một khái niệm thường thấy trong quan hệ hợp đồng, là trường hợp mà căn cứ vào đó bên có nghĩa vụ không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ theo hợp đồng được miễn trừ trách nhiệm. 

Trong hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế, sự kiện bất khả kháng cũng là một căn cứ để bên có nghĩa vụ khi không thực hiện nghĩa vụ hoặc thực hiện không đúng không đầy đủ nghĩa vụ được miễn trừ trách nhiệm pháp lý. Công ước Viên 1980 về hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế (CISG) quy định về trường hợp này tại Điều 79 (1) như sau: “Một bên không chịu trách nhiệm về việc không thực hiện bất kỳ một nghĩa vụ nào đó của họ nếu chứng minh được rằng việc không thực hiện ấy là do một trở ngại nằm ngoài sự kiểm soát của họ và người ta không thể chờ đợi một cách hợp lý rằng họ phải tính tới trở ngại đó vào lúc ký kết hợp đồng hoặc là tránh được hay khắc phục các hậu quả của nó.” 

Pháp luật Việt Nam cũng quy định về sự kiện bất khả kháng tại Điều 156 Bộ luật dân sự 2015, theo đó: Sự kiện bất khả kháng là sự kiện xảy ra một cách khách quan không thể lường trước được và không thể khắc phục được mặc dù đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết và khả năng cho phép. 

Như vậy, pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam có quy định khá tương tự nhau về khái niệm của sự kiện bất khả kháng. Theo đó, sự kiện bất khả kháng được hiểu là các sự kiện tự nhiên hoặc xã hội, xảy ra khách quan nằm ngoài ý chí của các bên, và tại thời điểm giao kết hợp đồng các bên không thể dự đoán trước hoặc biết trước sự kiện đó sẽ xảy ra, và khi sự kiện xảy ra thì bên vi phạm không thể tránh hay khắc phục được hậu quả của nó. 

Đặc điểm của sự kiện bất khả kháng

Sự kiện bất khả kháng có các đặc điểm sau:

Thứ nhất, là sự kiện xảy ra khách quan:

Tính khách quan ở đây được hiểu là việc nằm ngoài ý chí của con người. Tức là sự việc xảy ra nằm ngoài ý chí, mong muốn của các bên chủ thể trong hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế hay có thể hiểu là sự kiện phát sinh không do lỗi từ các bên. Như vậy, một sự kiện phát sinh do lỗi từ hành vi của các bên chủ thể thì không thể được xem là sự kiện bất khả kháng.

Thứ hai, tính không thể lường trước được.

Không có quy định cụ thể để xác định tính không thể lường trước của sự kiện bất khả kháng. Nhưng có thể hiểu, sự kiện xảy ra không thể lường trước được là sự kiện mà trước đó tại thời điểm giao kết hợp đồng, các bên chủ thể tham gia hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế không thể dự đoán hoặc biết trước sự kiện đó sẽ xảy ra. 

Thứ ba, sự kiện xảy ra không thể khắc phục được hậu quả dù có thực hiện các biện pháp cần thiết.

Yêu cầu này của sự kiện bất khả kháng loại trừ các trường hợp là sự kiện khách quan xảy ra ngoài ý chí các bên, không thể lường trước được tại thời điểm giao kết hợp đồng tuy nhiên có thể khắc phục hậu quả của nó mà các bên chủ thể có hoặc không thực hiện các biện pháp khắc phục hậu quả thì không được coi là sự kiện bất khả kháng bởi vì hậu quả của sự kiện bất khả kháng xảy ra do một phần lỗi của các bên.

Thứ tư, mối quan hệ nhân quả của việc không thực hiện nghĩa vụ và sự kiện bất khả kháng.

Cần lưu ý rằng sự kiện bất khả kháng phải là nguyên nhân dẫn đến việc bên có nghĩa vụ không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ của mình và mối quan hệ này cũng cần được bên có nghĩa vụ chứng minh khi viện dẫn sự kiện bất khả kháng như một căn cứ miễn trừ trách nhiệm pháp lý do không thực hiện, thực hiện không đúng nghĩa vụ theo hợp đồng.

Miễn trừ trách nhiệm pháp lý trong hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế trong trường hợp sự kiện bất khả kháng

Hậu quả của sự kiện bất khả kháng là bên có nghĩa vụ không thực hiện, thực hiện không đúng, đủ nghĩa vụ theo hợp đồng tuy nhiên không phải chịu trách nhiệm pháp lý nếu chứng minh được việc không thực hiện, thực hiện không đúng, đủ nghĩa vụ theo hợp đồng do sự kiện bất khả kháng. Pháp luật quốc tế (CISG) và pháp luật Việt Nam không có quy định cụ thể các loại trách nhiệm pháp lý được miễn trừ và mức độ miễn trừ trong trường hợp bất khả kháng. 

Như vậy, sự kiện bất khả kháng là một căn cứ miễn trừ trách nhiệm pháp lý trong hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế thường được viện dẫn khi có các sự kiện xảy ra một cách khách quan, không lường trước và không khắc phục được, dẫn đến việc bên có nghĩa vụ không thực hiện được đúng, đủ nghĩa vụ theo hợp đồng.